Formula e pagëzimit (në një letër latine, 8 nëntor 1462)
Fjalia më e vjetër shqip që njohim: „Un'te paghesont pr'emenit t'Atit e t'Birit e t'Spertit Senit.” Gegnisht e shkurtër, si flitet sot: Un, pr'emenit. U gjet më 1915 nga Nicolae Iorga.
Lentja 2 · Historike
Studimet themelore për gjuhën shqipe: gjermane, austriake, italiane-arbëreshe, shqiptare dhe ndërkombëtare. Çdo lidhje u kontrollua në katalogë bibliotekash më 18.11.2026. Kur mungon lidhja, vepra ekziston, por kopja publike nuk është gjetur ende.
Burimi rendit faktin, jo vlerësimin: një vepër e vjetër mund të ketë ide të tejkaluara. Statusi i çdo pretendimi vendoset në dosje, jo këtu.
Fjalia më e vjetër shqip që njohim: „Un'te paghesont pr'emenit t'Atit e t'Birit e t'Spertit Senit.” Gegnisht e shkurtër, si flitet sot: Un, pr'emenit. U gjet më 1915 nga Nicolae Iorga.
Libri i parë shqip, rreth 200 faqe, gegnishte veriore (rreth Tivarit e Shkodrës). Shkrimi i tij ka zakone të veta: e-/ë- para n + bashkëtingëllore është n' gege (ënder = ndër). Mungojnë 16 faqet e para.
Teksti më i vjetër toskë (arbëresh), 28 faqe. Shkruan ndēr me e të gjatë, pa ë- përpara.
Katekizëm i përkthyer nga Bellarmino, me poezitë e para fetare shqip. Budi lindi në Gur të Bardhë (Mat). Shkruan nder.
Fjalori i parë shqip: rreth 5.640 fjalë latinisht-shqip, me fjalë të urta.
Fjalor shqip-greqisht, rreth 500 faqe, i hartuar 25 vjet para botimit. Shënon trajtat gege dhe toske. Thesar fjalësh për krahasim.
Vepra e parë e madhe e shkruar drejtpërdrejt shqip, gegnisht, me përkthim latinisht. Shkruan ndēr.
Studimi i parë krahasues i thelluar; vendosi trashëgiminë indoevropiane të shqipes. (Paraqitur në Akademi më 1854.)
Konsulli austriak: gramatikë, fjalor, folklor dhe etnografi. Përfshin tezën pellazgjike (shtresa e hipotezave të guximshme).
Gramatikë e shkurtër me tekste dhe fjalorth.
Fjalori i parë i madh etimologjik i shqipes; mori Çmimin Volney të Akademisë së Parisit. Profesor në Graz.
Albanologu vjenez, „babai i albanologjisë”, i vrarë nga nazistët më 1942. Gjuhë dhe kulturë materiale bashkë.
Dorëshkrim i papërfunduar, i gjetur nga Çabej në Bibliotekën Kombëtare të Vjenës: shqipja, greqishtja e vjetër dhe latinishtja.
Vepra kryesore për fjalët turke në shqip: tingujt, format dhe një fjalor i turqizmave. Burimi për shtresën turke.
Studiuesi kryesor i mesapishtes, gjuha e Pujës (shek. VI–II p.e.s.). Shqyrton lidhjet mes mesapishtes dhe shqipes. Disa fjalë të propozuara: mesap. aran ~ arë, biliā ~ bijë, menza- ~ mëz.
Gramatikë e plotë e gegnishtes së jugut (Durrës, Elbasan, Tiranë). Weigand propozoi që gjuha letrare të bazohej në gegnishten e Elbasanit. Domen publik; skanimi po kërkohet.
A formonin shqipja, greqishtja, armenishtja dhe frigjishtja një degë të përbashkët ballkanike?
Shtëpitë, veshjet dhe veglat e veriut, përfshirë Mirditën, Dukagjinin dhe Malësinë e Madhe.
Raportet e konsujve dhe studiuesve austriakë për fiset e veriut: Mirdita, Kelmendi, Kastrati, Hoti, Shala, Shoshi, Dukagjini.
Raportet e konsujve austro-hungarezë për Kosovën / Dardaninë, 1870–1914. Falas në internet.
Regjistri venedikas i fshatrave, shtëpive dhe njerëzve të rrethit të Shkodrës, një shekull e gjysmë para Buzukut. Nuk është tekst shqip, por ruan qindra emra njerëzish dhe vendesh shqiptare ashtu si shkruheshin atëherë. Krahasohet shpesh me defterin osman të Shkodrës (1485).
Dhjetëra vëllime me dokumente venedikase për Shqipërinë e shekujve XIV–XV, të kopjuara nga arkivat e Venedikut. Harta më e mirë për të ditur ku të gërmohet në arkivin e Venedikut, ku pjesa më e madhe nuk është dixhitalizuar.
Vepra e parë shkencore krahasuese-historike për shqipen, nga një arbëresh i Hora e Arbëreshëvet.
Vepra themelore e etimologjisë shqipe; vëllimi i fundit doli pas vdekjes së autorit (1980).
Fjalor i fjalëve turke, arabe dhe persiane në shqip, me shembuj nga e folura. Burim për shtresën turke.
Raporti i Kongresit që vendosi standardin e sotëm. Burim parësor për Lentën historike.
Studim i fjalëve të trashëguara të shqipes, nga profesori i shqipes në LMU München.
Kryeveprat për artin shkëmbor në Shqipëri: Tren, Lepenicë, Rubik, Xibër, Bovillë, Vlashnjë. Gjashtë piktura parahistorike në një territor të vogël.
Arti shkëmbor i Vlashnjës (Prizren): spirale dhe një dre, rreth 3600–2000 p.e.s.
Gegnishtja e ngjyrosur: përkëdheljet (-ush, -losh), përçmimet (-aç, -uc, -icë), tingujt (onomatopetë), pasthirrmat (Ele, Hê, Palé), betimet (Pash besën!) dhe mallkimet. Pikërisht ato që kërkon Kujtesa.
Revista kryesore shkencore e gjuhësisë shqiptare, me numra të vjetër të digjitalizuar. Burim i madh për etimologji, dialekte dhe histori të gjuhës.
Lexon mbishkrimet mortore mesapike me ndihmën e shqipes. Pikëpamje e guximshme; studiuesi vetë pranon se lidhjet iliro-mesapo-shqiptare mbeten të diskutuara.
Gjenetikë e fiseve: Y-ADN e vëllazërive të Krasniqes dhe Nikajt, me të dhëna nga Projekti Shqiptar i ADN-së "Rrënjët" (1.301 rezultate vullnetare), krahasuar me historinë dhe traditën.
Struktura gjenetike e shqiptarëve sipas krahinave, në kontekstin evropian.
Shënimet e mësuesit shqiptar që shoqëroi ekspeditën e Harvardit (C. S. Coon) në 1929: organizimi shoqëror, familja, shtëpitë, zakonet e Mirditës.
Fjalor etimologjik i plotë; burimi i etimologjisë së njeh „numëroj” (f. 304).
Mbi 6.000 gjenome të lashta dhe 74 shqiptarë të sotëm. Vazhdimësi e prejardhjes së Ballkanit Perëndimor nga epoka e bronzit dhe e hekurit; rreth vitit 800–900 një grup i vogël paraardhës i shumë shqiptarëve të sotëm; 10–20% përzierje me grupe mesjetare të Evropës Lindore. (Paraversioni: bioRxiv 2023.)
Rishqyrtim i zanoreve të mesapishtes, gjuhë e dëshmuar nga shek. VI deri në II p.e.s. në Puja.
Varrezat e Komanit, më të gjerat e mesjetës së hershme në Shqipëri (shek. VI–VIII), dhe projekti franko-shqiptar në Koman.
ADN e daunëve të Pujës (epoka e hekurit), që burimet e lashta i lidhnin me Ilirinë: të paktën pjesërisht vendas, me kontribute të mundshme nga Ballkani.
Arbëreshët e Kalabrisë janë gjenetikisht afër shqiptarëve të sotëm; ata të Siçilisë janë më të përzier me fqinjët. E njëjta gjuhë, histori të ndryshme.
Gjenome nga Ballkani i mijëvjeçarit të parë: pak prejardhje italike pavarësisht Romës; ardhje të mëdha nga Anadolli në epokën perandorake; pas Romës, ardhja e popullsive sllave, me 30–60% të prejardhjes në Ballkan, më shumë në veri.
727 individë të lashtë nga Anadolli, Evropa Juglindore dhe Azia Perëndimore, me bashkautorë nga Universiteti i Tiranës. Lidh folësit e lashtë indoevropianë me kulturën Jamnaja.
Vepra standarde për ligjet tingullore të shqipes, nga indoevropianishtja te shqipja e sotme. Shtylla e sirtarit „Ligjet e tingujve”.
Teza: e folmja e Malësisë së Madhe e ruan protoshqipen më mirë se toskërishtja standarde; shqipja u nënvlerësua sepse studimet u mbështetën te gjuha standarde me shumë huazime. Lidhja me ilirishten dhe mesapishten mbetet e hapur.
Rendit kush mendon se ngjashmëritë shqip–greqisht–armenisht vijnë nga kontakti (Çabej, Kortlandt) e kush nga farefisnia (Pedersen etj.).
Nderi = „fytyra”: nga një rrënjë e vjetër për „ballë, fytyrë” (hit. ḫant- „ballë”). Buzuku (1555) e shkruan ëndēr.
Bërtet nga rrënja *bʰrei̯t- „bërtas, bëj zhurmë”; afër lat. fritinniō „cicërimë” dhe ndoshta irl. e vjetër bríathar „fjalë”.
Marrëdhënia e veçantë mes parashqipes dhe paraarmenishtes; Kortlandt e shpjegon me kontakt.
Motër ndoshta nuk vjen nga fjala për „nënë”, ndryshe nga sa pranohet zakonisht. Prek dosjen e fjalës motër.
Prapashtesa -ishtë (si te pyjet e drurëve) është e trashëguar, jo latine, ndryshe nga -ajë dhe -ét.
Linjat nga nëna dhe nga babai te shqiptarët, krahasuar me popujt e tjerë indoevropianë.
Udhëtimet e saj nëpër malësitë e veriut: fiset, Kanuni, zakonet, me ilustrimet e saj.
Studimi i ekspeditës së Harvardit të vitit 1929 për gegët e malësive. Antropologji fizike e kohës, e lexueshme me sy kritik.
Kontekst, jo themel. Pemë kompjuterike nga fjalët bazë të 103 gjuhëve; mbështet origjinën në Anadoll me bujqësinë, 8.000–9.500 vjet më parë. E njëjta shkollë dhe metodë si Heggarty 2023; teoria e stepës mbetet alternativa kryesore.