Lentja 2 · Historike

Burimet

Studimet themelore për gjuhën shqipe: gjermane, austriake, italiane-arbëreshe, shqiptare dhe ndërkombëtare. Çdo lidhje u kontrollua në katalogë bibliotekash më 18.11.2026. Kur mungon lidhja, vepra ekziston, por kopja publike nuk është gjetur ende.

Burimi rendit faktin, jo vlerësimin: një vepër e vjetër mund të ketë ide të tejkaluara. Statusi i çdo pretendimi vendoset në dosje, jo këtu.

Tekstet e vjetra shqip

1462

Formula e pagëzimit (në një letër latine, 8 nëntor 1462)

Pal Engjëlli · Mat; dorëshkrimi në Biblioteca Medicea Laurenziana, Firence · AL · Lentja 1 · 2

Fjalia më e vjetër shqip që njohim: „Un'te paghesont pr'emenit t'Atit e t'Birit e t'Spertit Senit.” Gegnisht e shkurtër, si flitet sot: Un, pr'emenit. U gjet më 1915 nga Nicolae Iorga.

1592

E mbsuame e krështerë

Lekë Matrënga · Romë; autori nga Hora e Arbëreshëvet (Siçili) · IT · Lentja 1 · 2

Teksti më i vjetër toskë (arbëresh), 28 faqe. Shkruan ndēr me e të gjatë, pa ë- përpara.

1635

Dictionarium latino-epiroticum

Frang Bardhi · Romë; autori nga Zadrima · AL · Lentja 1

Fjalori i parë shqip: rreth 5.640 fjalë latinisht-shqip, me fjalë të urta.

1685

Cuneus prophetarum (Çeta e profetëve)

Pjetër Bogdani · Padova · AL / Kosova · Lentja 1 · 2

Vepra e parë e madhe e shkruar drejtpërdrejt shqip, gegnisht, me përkthim latinisht. Shkruan ndēr.

Gjermane dhe austriake

1855

Über das Albanesische in seinen verwandtschaftlichen Beziehungen

Franz Bopp · Berlin · DE · Lentja 1

Studimi i parë krahasues i thelluar; vendosi trashëgiminë indoevropiane të shqipes. (Paraqitur në Akademi më 1854.)

1888

Kurzgefasste albanesische Grammatik

Gustav Meyer · Leipzig: Breitkopf & Härtel · DE/AT · Lentja 1

Gramatikë e shkurtër me tekste dhe fjalorth.

1923

Linguistisch-kulturhistorische Untersuchungen aus dem Bereiche des Albanischen

Norbert Jokl · Berlin–Leipzig: De Gruyter · AT · Lentja 1 · 6

Albanologu vjenez, „babai i albanologjisë”, i vrarë nga nazistët më 1942. Gjuhë dhe kulturë materiale bashkë.

1933–34 (publ. 1964)

Observations linguistiques sur l’histoire ancienne des Albanais

Norbert Jokl · Studime Filologjike 2 (1964) · AT · Lentja 1 · 2

Dorëshkrim i papërfunduar, i gjetur nga Çabej në Bibliotekën Kombëtare të Vjenës: shqipja, greqishtja e vjetër dhe latinishtja.

1975–1976

Der türkische Einfluss auf das Albanische (2 Bde.)

Norbert Boretzky · Wiesbaden: Harrassowitz (Albanische Forschungen 12) · DE · Lentja 1 · 2

Vepra kryesore për fjalët turke në shqip: tingujt, format dhe një fjalor i turqizmave. Burimi për shtresën turke.

Lidhja publike: ende e pagjetur
2005–2019

Messapisch und Albanisch (2005); Messapico e illirico (2015); Messapisch (2019)

Joachim Matzinger · Akademia Austriake e Shkencave · AT · Lentja 2

Studiuesi kryesor i mesapishtes, gjuha e Pujës (shek. VI–II p.e.s.). Shqyrton lidhjet mes mesapishtes dhe shqipes. Disa fjalë të propozuara: mesap. aran ~ arë, biliā ~ bijë, menza- ~ mëz.

1913–1914

Albanesische Grammatik im südgegischen Dialekt (Durazzo, Elbassan, Tirana); Albanesisch-deutsches Wörterbuch

Gustav Weigand · Leipzig: Barth · DE · Lentja 1

Gramatikë e plotë e gegnishtes së jugut (Durrës, Elbasan, Tiranë). Weigand propozoi që gjuha letrare të bazohej në gegnishten e Elbasanit. Domen publik; skanimi po kërkohet.

2024

Albanian and Balkan Indo-European

Olav Hackstein · In: B. Demiraj (ed.), The Albanian Language Area and its Surroundings… Wiesbaden: Harrassowitz, 143–166 · DE · Lentja 1

A formonin shqipja, greqishtja, armenishtja dhe frigjishtja një degë të përbashkët ballkanike?

Lidhja publike: ende e pagjetur
1925

Albanien. Bauten, Trachten und Geräte Nordalbaniens

Franz (Ferencz) Nopcsa · Berlin–Leipzig (ribotim De Gruyter 2015), 257 f. · AT/HU · Lentja 6

Shtëpitë, veshjet dhe veglat e veriut, përfshirë Mirditën, Dukagjinin dhe Malësinë e Madhe.

1996

Die Stammesgesellschaften Nordalbaniens. Berichte und Forschungen österreichischer Konsuln und Gelehrter (1861–1917)

Fatos Baxhaku & Karl Kaser (eds.) · Wien: Böhlau, 459 f. · AL/AT · Lentja 6

Raportet e konsujve dhe studiuesve austriakë për fiset e veriut: Mirdita, Kelmendi, Kastrati, Hoti, Shala, Shoshi, Dukagjini.

2020

Politik und Gesellschaft im Vilayet Kosovo und im serbisch beherrschten Kosovo 1870–1914 (Berichte der österreichisch-ungarischen Konsuln)

Oliver Jens Schmitt & Eva Anne Frantz (eds.) · Wien: Verlag der ÖAW (falas, akses i hapur) · AT · Lentja 2 · 6

Raportet e konsujve austro-hungarezë për Kosovën / Dardaninë, 1870–1914. Falas në internet.

Italiane dhe arbëreshe

1416–1417

Regjistri i kadastrës dhe i koncesioneve për rrethin e Shkodrës (Catasto veneto di Scutari)

Republika e Venedikut · Venedik; botuar nga Injac Zamputi, Akademia e Shkencave, Tiranë 1977 · IT · Lentja 2 · 3

Regjistri venedikas i fshatrave, shtëpive dhe njerëzve të rrethit të Shkodrës, një shekull e gjysmë para Buzukut. Nuk është tekst shqip, por ruan qindra emra njerëzish dhe vendesh shqiptare ashtu si shkruheshin atëherë. Krahasohet shpesh me defterin osman të Shkodrës (1485).

1967–

Acta Albaniae Veneta saeculorum XIV et XV

Giuseppe Valentini · Palermo / München; Centro Internazionale di Studi Albanesi · IT · Lentja 2

Dhjetëra vëllime me dokumente venedikase për Shqipërinë e shekujve XIV–XV, të kopjuara nga arkivat e Venedikut. Harta më e mirë për të ditur ku të gërmohet në arkivin e Venedikut, ku pjesa më e madhe nuk është dixhitalizuar.

Lidhja publike: ende e pagjetur

Shqiptare

1976–2014

Studime etimologjike në fushë të shqipes (7 vëll.)

Eqrem Çabej · Tiranë: Akademia e Shkencave / SHB Çabej · AL · Lentja 1

Vepra themelore e etimologjisë shqipe; vëllimi i fundit doli pas vdekjes së autorit (1980).

2005

Fjalor i orientalizmave në gjuhën shqipe

Tahir N. Dizdari · Tiranë · AL · Lentja 1 · 2

Fjalor i fjalëve turke, arabe dhe persiane në shqip, me shembuj nga e folura. Burim për shtresën turke.

Lidhja publike: ende e pagjetur
1972 (publ. 1973)

Kongresi i Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe (20–25 nëntor 1972)

Akademia e Shkencave · Studime Filologjike 1 (1973) · AL · Lentja 2 · sociologjike

Raporti i Kongresit që vendosi standardin e sotëm. Burim parësor për Lentën historike.

1997

Albanische Etymologien: Untersuchungen zum albanischen Erbwortschatz

Bardhyl Demiraj · Amsterdam: Rodopi (Leiden Studies in Indo-European 7) · AL/DE · Lentja 1

Studim i fjalëve të trashëguara të shqipes, nga profesori i shqipes në LMU München.

1969–2008

Le pitture rupestri di Treni (1969); An attempt for the interpretation of the rock art in Albania (2007); Arti shkëmbor në Shqipëri (2008)

Muzafer Korkuti · Valcamonica / Tiranë · AL · Lentja 3

Kryeveprat për artin shkëmbor në Shqipëri: Tren, Lepenicë, Rubik, Xibër, Bovillë, Vlashnjë. Gjashtë piktura parahistorike në një territor të vogël.

2006

Spirals of the prehistoric open rock painting from Kosova

Edi Shukriu · XV World Congress UISPP, Lisbon · Kosova · Lentja 3

Arti shkëmbor i Vlashnjës (Prizren): spirale dhe një dre, rreth 3600–2000 p.e.s.

2015

On several stylistic procreations of the Gheg variety of Albanian

Alma Golemi · European Scientific Journal 11(14); Universiteti „Luigj Gurakuqi”, Shkodër · AL · Lentja 1

Gegnishtja e ngjyrosur: përkëdheljet (-ush, -losh), përçmimet (-aç, -uc, -icë), tingujt (onomatopetë), pasthirrmat (Ele, Hê, Palé), betimet (Pash besën!) dhe mallkimet. Pikërisht ato që kërkon Kujtesa.

1964–sot

Studime Filologjike (arkivi online)

Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë / ASA · Tiranë · AL · Lentja 1 · 2

Revista kryesore shkencore e gjuhësisë shqiptare, me numra të vjetër të digjitalizuar. Burim i madh për etimologji, dialekte dhe histori të gjuhës.

2024

Messapic epigraphy and (Proto)Albanian: the funerary discourse

Kujtim Mani · Respectus Philologicus (Vilnius), CC BY 4.0 · AL · Lentja 2

Lexon mbishkrimet mortore mesapike me ndihmën e shqipes. Pikëpamje e guximshme; studiuesi vetë pranon se lidhjet iliro-mesapo-shqiptare mbeten të diskutuara.

2021

Prejardhja e fiseve Krasniqe e Nikaj nën dritën e të dhënave gjenetike, historike dhe traditës burimore

Alban Lauka, Ardian Muhaj, Gjergj Bojaxhi · Studime Historike 3–4 (2021) · AL · Lentja 4 · 6

Gjenetikë e fiseve: Y-ADN e vëllazërive të Krasniqes dhe Nikajt, me të dhëna nga Projekti Shqiptar i ADN-së "Rrënjët" (1.301 rezultate vullnetare), krahasuar me historinë dhe traditën.

2026

Genetic structure and population affinities of Albanians: a regional STR-based analysis

Merita Xhetani et al. · Botuar 31 gusht 2026 · AL/SK · Lentja 4

Struktura gjenetike e shqiptarëve sipas krahinave, në kontekstin evropian.

Lidhja publike: ende e pagjetur
1930 (angl. 2002)

Përmes Mirditës në dimër / Through Mirdita in Winter

Stavre Th. Frashëri · Korçë 1930; përkth. P. Prifti, Boulder: East European Monographs 2002 · AL · Lentja 6

Shënimet e mësuesit shqiptar që shoqëroi ekspeditën e Harvardit (C. S. Coon) në 1929: organizimi shoqëror, familja, shtëpitë, zakonet e Mirditës.

Lidhja publike: ende e pagjetur

Ndërkombëtare dhe gjenetike

1998

Albanian Etymological Dictionary

Vladimir Orel · Leiden–Boston–Köln: Brill · RU/IL · Lentja 1

Fjalor etimologjik i plotë; burimi i etimologjisë së njeh „numëroj” (f. 304).

Lidhja publike: ende e pagjetur
2026

Ancient DNA evidence for the history of the Albanians

L.-R. Davranoglou, A. Lauka, A. Aristodemou, Z. Maróti, G. Bojaxhi, A. Muhaj, I. Mikerezi et al. · Nature Human Behaviour (4 maj 2026) · UK/AL/CY/US · Lentja 4

Mbi 6.000 gjenome të lashta dhe 74 shqiptarë të sotëm. Vazhdimësi e prejardhjes së Ballkanit Perëndimor nga epoka e bronzit dhe e hekurit; rreth vitit 800–900 një grup i vogël paraardhës i shumë shqiptarëve të sotëm; 10–20% përzierje me grupe mesjetare të Evropës Lindore. (Paraversioni: bioRxiv 2023.)

2025

The vowel system of Messapic

Michele Bianconi et al. · Brill, CC BY 4.0 (Oxford) · UK · Lentja 2

Rishqyrtim i zanoreve të mesapishtes, gjuhë e dëshmuar nga shek. VI deri në II p.e.s. në Puja.

2017

Early Medieval North Albania: New Discoveries, Remodeling Connections. The Case of Medieval Komani

Etleva Nallbani · Edizioni Ca’ Foscari, CC BY · AL/FR · Lentja 3

Varrezat e Komanit, më të gjerat e mesjetës së hershme në Shqipëri (shek. VI–VIII), dhe projekti franko-shqiptar në Koman.

2022

The Genetic Origin of Daunians and the Pan-Mediterranean Southern Italian Iron Age Context

Serena Aneli, Tina Saupe et al. · Molecular Biology and Evolution 39(2), msac014 · IT/EE · Lentja 4

ADN e daunëve të Pujës (epoka e hekurit), që burimet e lashta i lidhnin me Ilirinë: të paktën pjesërisht vendas, me kontribute të mundshme nga Ballkani.

2016

Shared language, diverging genetic histories: high-resolution analysis of Y-chromosome variability in Calabrian and Sicilian Arbereshe

Stefania Sarno, Sergio Tofanelli et al. · European Journal of Human Genetics · IT · Lentja 4

Arbëreshët e Kalabrisë janë gjenetikisht afër shqiptarëve të sotëm; ata të Siçilisë janë më të përzier me fqinjët. E njëjta gjuhë, histori të ndryshme.

2023

A genetic history of the Balkans from Roman frontier to Slavic migrations

Iñigo Olalde, Pablo Carrión et al. (incl. D. Reich) · Cell 186(25): 5472–5485 · ES/US/RS/HR · Lentja 4

Gjenome nga Ballkani i mijëvjeçarit të parë: pak prejardhje italike pavarësisht Romës; ardhje të mëdha nga Anadolli në epokën perandorake; pas Romës, ardhja e popullsive sllave, me 30–60% të prejardhjes në Ballkan, më shumë në veri.

2022

The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe

Iosif Lazaridis, Songül Alpaslan-Roodenberg et al. (incl. D. Reich) · Science 377 (6609) · US/AL/TR/… · Lentja 4

727 individë të lashtë nga Anadolli, Evropa Juglindore dhe Azia Perëndimore, me bashkautorë nga Universiteti i Tiranës. Lidh folësit e lashtë indoevropianë me kulturën Jamnaja.

2018

The phonology of Albanian (Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics, ch. 95)

Michiel de Vaan · Berlin–Boston: De Gruyter · NL/CH · Lentja 1

Vepra standarde për ligjet tingullore të shqipes, nga indoevropianishtja te shqipja e sotme. Shtylla e sirtarit „Ligjet e tingujve”.

Lidhja publike: ende e pagjetur
2022

Re-evaluating Albanian’s place in Indo-European studies

Lindon Dedvukaj & Patrick Gehringer · Proceedings of the Linguistic Society of America 7(1): 5178 · US · Lentja 1

Teza: e folmja e Malësisë së Madhe e ruan protoshqipen më mirë se toskërishtja standarde; shqipja u nënvlerësua sepse studimet u mbështetën te gjuha standarde me shumë huazime. Lidhja me ilirishten dhe mesapishten mbetet e hapur.

2024

The historical phylogeny of Albanian, Part II

Giulio Imberciadori · Conference “Albanian among Indo-European Languages”, Tirana · IT/DE · Lentja 1

Rendit kush mendon se ngjashmëritë shqip–greqisht–armenisht vijnë nga kontakti (Çabej, Kortlandt) e kush nga farefisnia (Pedersen etj.).

Lidhja publike: ende e pagjetur
2025

On Albanian nder m. ‘honor’

Giulio Imberciadori · Studime albanologjike… Vëllim në nderim të prof. Bardhyl Demirajt. Tiranë: Akademia e Shkencave, f. 77 · IT/DE · Lentja 1 · 6

Nderi = „fytyra”: nga një rrënjë e vjetër për „ballë, fytyrë” (hit. ḫant- „ballë”). Buzuku (1555) e shkruan ëndēr.

Lidhja publike: ende e pagjetur
2026

Albanian bërtet ‘shout’: inner-Albanian prehistory and Indo-European etymology

Giulio Imberciadori · Linguistique Balkanique LXV (2026), 1 · IT/DE · Lentja 1 · 1b

Bërtet nga rrënja *bʰrei̯t- „bërtas, bëj zhurmë”; afër lat. fritinniō „cicërimë” dhe ndoshta irl. e vjetër bríathar „fjalë”.

Lidhja publike: ende e pagjetur
1986

Albanian and Armenian

Frederik Kortlandt · Leiden · NL · Lentja 1

Marrëdhënia e veçantë mes parashqipes dhe paraarmenishtes; Kortlandt e shpjegon me kontakt.

Lidhja publike: ende e pagjetur
2019

The Indo-European prehistory of the Albanian word for ‘sister’

Marek Majer · Ljubljana, IG/SIES Arbeitstagung (proceedings) · PL · Lentja 1

Motër ndoshta nuk vjen nga fjala për „nënë”, ndryshe nga sa pranohet zakonisht. Prek dosjen e fjalës motër.

Lidhja publike: ende e pagjetur
—

The Indo-European origin of Albanian arboreal collectives ending with -íshtë

Krzysztof T. Witczak · Łódź · PL · Lentja 1

Prapashtesa -ishtë (si te pyjet e drurëve) është e trashëguar, jo latine, ndryshe nga -ajë dhe -ét.

Lidhja publike: ende e pagjetur
2000

Maternal and paternal lineages in Albania and the genetic structure of Indo-European populations

M. Bellèdi et al. · European Journal of Human Genetics 8: 480–486 · IT/CH/AL · Lentja 4

Linjat nga nëna dhe nga babai te shqiptarët, krahasuar me popujt e tjerë indoevropianë.

Lidhja publike: ende e pagjetur
1909

High Albania

M. Edith Durham · London: Edward Arnold · UK · Lentja 6

Udhëtimet e saj nëpër malësitë e veriut: fiset, Kanuni, zakonet, me ilustrimet e saj.

Lidhja publike: ende e pagjetur
1950

The Mountains of Giants: A Racial and Cultural Study of the North Albanian Mountain Ghegs

Carleton S. Coon · Cambridge, MA: Peabody Museum, Harvard · US · Lentja 4 · 6

Studimi i ekspeditës së Harvardit të vitit 1929 për gegët e malësive. Antropologji fizike e kohës, e lexueshme me sy kritik.

Lidhja publike: ende e pagjetur
2012

Mapping the origins and expansion of the Indo-European language family

R. Bouckaert, Q. D. Atkinson et al. · Science 337(6097): 957–960 · NZ/BE/NL · Lentja 1 · 3

Kontekst, jo themel. Pemë kompjuterike nga fjalët bazë të 103 gjuhëve; mbështet origjinën në Anadoll me bujqësinë, 8.000–9.500 vjet më parë. E njëjta shkollë dhe metodë si Heggarty 2023; teoria e stepës mbetet alternativa kryesore.

Propozo një burim